| liên bang |
dt. Nước lớn do nhiều nước nhỏ liên kết lại mà thành: Danh-từ liên-bang mang một nghĩa không nhứt định lắm, nó tuỳ theo mỗi nơi, mỗi chủ-trương riêng của các nước liên-kết thành liên-bang mà có một hình-thức khác nhau. Tuy vậy, khi thành lập liên-bang, mà ta thường nhắc đến như Liên-bang Sô-viết, Liên-bang Mỹ (Hiệp-chúng-quốc) người ta cũng vẫn không ra ngoài nguyên-tắc: mỗi nước đều vẫn giữ được chủ quyền, tự-do và nền độc-lập của nước ấy... (Hiến-pháp Liên-bang Mỹ); mỗi nước ở trong Liên-bang vẫn được quyền tổ chức quân-đội cọng-hoà riêng... được tự ý ra khỏi Liên-bang...; mỗi nước ra khỏi Liên-bang có quyền lập bang-giao trực-tiếp với những nước khác, ký-kết những hiệp-ước và trao đổi sứ-thần (trường-hợp của Ukraine và Bielorusse trong Liên-bang Sô-viết) Hiến-pháp Liên-bang Sô-Viết. Tuy vậy, quyền lợi chung của liên-bang phải được tôn-trọng. Về Liên bang Mỹ, một lần cố tổng thống Rô xơ-ven có nói: "Chúng ta đều đã nhìn-nhận nguyên-tắc độc-lập của mỗi nước, bây giờ đã đến lúc mà chúng ta phải nhìn-nhận những điều lợi của sự liên-thuộc giữa nước nầy và nước kia." Sự dung-hoà quyền-lợi riêng của mỗi quốc gia liên-kết và quyền-lợi chung của liên-bang là việc rất khó-khăn mà trong khi thành-lập các liên-bang, người ta đã không tránh khỏi nhiều cuộc đổ máu. Nhưng người ta đổ máu để mà gìn giữ cái nguyên tắc chính của một "chế-độ liên bang chính là sự bình đẳng và bình quyền giữa các công-dân liên-bang không phân biệt dân-tộc, màu da về tất cả các phương diện kinh-tế, văn-hoá, xã hội, chính-trị v.v...Đó là một cái luật bất di bất dịch" // Liên-bang Thuỵ-sĩ, liên-bang Thuỵ-sĩ gồm có 22 nước nhỏ có chủ quyền. Nghị-hội liên-bang (cơ-quan lập-pháp) gồm có hai Viện: Viện Quốc gia và Viện các Nước liên-hiệp. Viện thứ nhứt có 98 nghị-sĩ do một cuộc tổng đầu-phiếu bầu lên, cứ 22.000 dân thì được bầu 1 nghị-sĩ. Viện thứ hai có 44 nghị-sĩ. Quyền hành chánh thì Hội-đồng Liên-bang nắm giữ gồm có 7 người do Nghị-hội liên-bang cử ra; một trong 7 người trên đây sẽ được Nghị-hội bầu lên mỗi năm để giữ chức chủ-tịch Liên-bang Thuỵ-sĩ. Chỉ nghị-hội mới có quyền tuyên-chiến và giải hoà, ký hiệp-ước, phát-hành giấy bạc, nắm giữ quan-thuế và tổ-chức quân-đội. Tuy vậy, mỗi nước đều có chủ-quyền nội-bộ, một thứ chủ-quyền hơi eo hẹp. Ngày nay, nền chính-trị của Liên-bang Thuỵ-sĩ là cốt tập-trung để đương-đầu với nước ngoài, và giữ tính-cách liên-bang để che-chở chủ-quyền của thiểu số. // Liên-bang Sô-viết, gồm có 16 nước cọng-hoà xã-hội. Quyền lập-pháp của Liên-bang Sô-viết ở trong tay Hội-đồng Tối-cao hay Nghị-hội sô-viết gồm có một Hội-đồng Liên-bang và một Hội-đồng Dân-tộc. Hội đồng Liên-bang thay mặt cho toàn thể dân chúng sô-viết do tất cả công-dân bầu lên, cứ 300.000 dân thì cử được một nghị-sĩ. Hội-đồng Dân-tộc do công-dân của các nước cọng-hoà liên-hiệp bầu lên cứ mỗi nước liên-hiệp được cử 25 nghị-sĩ. Hai Hội-đồng ấy như là hai Viện trong các chế-độ đại-nghị. Một đạo-luật muốn được thi hành phải được đa số ở một trong Hội-đồng chấp-thuận. Thường thì hai Hội-đồng đều khai-mạc và bế-mạc một lần. Cả hai Hội-đồng có thể cùng nhóm chung và chủ-tịch của mỗi Hội-đồng thay thế nhau chủ toạ phiên nhóm. Một vấn-đề nếu không được hai Hội đồng cùng đồng-ý thì sẽ đưa ra một Uỷ ban hoà giải, căn cứ trên đại-biểu đồng số. Nếu uỷ-ban ấy cũng không thể giải-quyết, vấn-đề sẽ đưa ra một lần nữa trước cả hai Hội-đồng. Nếu lại không có sự thoả thuận, Chủ-tịch của Hội-đồng Tối-cao hay Nghị-hội Sô-viết sẽ giải tán cả hai Hội-đồng và làm lại cuộc tuyển-cử. Nghị-hội Sô-viết là cơ-quan lập-pháp độc-nhất được quyền chuẩn-y hiến-pháp của Liên-bang sô-viết và hiến-pháp của các nước cọng-hoà tự-trị, chấp thuận kế-hoạch kinh-tế và ngân-sách, thi hành quyền đại-xá hay ân-xá. Cơ-quan hành-pháp và hành-chánh do Hội-đồng Uỷ-viên nhân-dân Liên-bang sô-viết nắm giữ, chịu trách nhiệm trước Hội-đồng Sô-viết tối cao. Liên-bang Mỹ (hay Hiệp-chúng Quốc), gồm có 48 nước nhỏ. Nghị-hội thành lập năm 1787, gồm có hai Viện, thượng và hạ. Thượng Viện, như là một Nghị-hội liên-bang gồm có các nước liên-hiệp, cứ mỗi nước có hai đại-biểu được mỗi nước bầu lên do một cuộc tổng đầu phiếu. Hạ viện, thường gọi là Viện Nhân-dân đại-biểu gồm có 435 nghị-sĩ do dân-chúng Hiệp-chúng quốc bầu lên theo cách-thức phổ-thông đầu-phiếu trực-tiếp tuỳ theo dân số mà có ghế nhiều hay ít ở Nghị-hội. Nghị-hội giữ quyền lập pháp. Quyền hành-pháp theo những điều sửa đổi mới về hiến-pháp thì ở trong tay Tổng-thống Liên-bang. Tổng-thống Huê-kỳ như ta thường gọi. Mỗi nước nhỏ liên-hiệp có một chính-phủ riêng và phải theo chính-thể cọng-hoà, có kinh-đô riêng, không có cờ nhưng có một cái hoa làm tượng-trưng. Quyền hành pháp ở trong tay một thống-đốc do dân chúng bầu lên, ông nầy có quyền-hành như là một quốc-trưởng. Ông ta có thể dùng quyền phủ-quyết đối với các đạo luật của Nghị-hội đưa ra. Tuy vậy, ngày nay dân-chúng Mỹ có ý thiên-về chính-thể liên-bang nhiều hơn vì đã không hại về nội-bộ mà lợi về các vấn đề đối-ngoại. |