| khổng giáo |
dt. Giáo-lý của Khổng-tử, cũng gọi là Nho-giáo: Khổng-giáo là một sự tập-hợp nhiều giáo-lý của các bậc hiền triết, các bậc cổ-nhân sinh trước Khổng-tử mà ngài đã có công san-định và thuật lại (Thuật nhi bấc tác - lời của Khổng tử) rồi lập thành một thống-hệ như riêng của ngài xướng ra. Sách làm gốc cho Khổng-giáo là Tứ-thư (Đại học, Trung-dung, Luận-ngữ, Mạnh-tử) và Ngũ Kinh (Xt. Kinh). Tuy các sách trên đây đã lâu đời lắm, bản sách truyền lại về sau mà ta được biết chép lại khoảng 500 năm sau khi Khổng-tử đã qua đời, có thể khi sao-lục người đời sau đã san-nhuận nhiều ít, nhưng xem chung các bản, ta có thể nhận được những đường lối tổng-quát của giáo-lý họ Khổng. Mở đầu, bàn về nguyên-lý của vũ-trụ và lẽ biến-hoá của vạn-vật, Khổng-tử cũng như các bậc cổ-nhân đời trước, căn cứ trên lẽ âm, dương. Âm, dương là bóng tối và ánh-sáng, lạnh và nóng, giống cái và giống đực, hai cái ấy hoà-hợp nhau, hóa-dục nhau mà sinh ra đạo, đạo sinh hóa trời đất, vạn-vật. Trái với cái đạo của Lão-Trang, đạo ở đây là cái lẽ tuyệt-đối, cái Đạo tuyệt-đối mà khổng-giáo hiểu là Trời. Theo lẽ ấy mà suy, thì Trời sinh ra vua (thiên-tử). Vua ở trên cả thiên-hạ. Vua là cái gạch nối giữa trời và đất. Vua, không phải là cái nguyên-nhân độc-nhất, nhưng mang cả cái trách-nhiệm tôn-trọng hay khinh-thường lẽ trời vì cách cư-xử của vua sẽ được người ta làm theo hay khinh-bỏ. Nên việc un-đúc thành bậc thiên-tử, người cầm đầu thiên-hạ, là cần thiết cũng như phải giáo hoá thứ-dân theo bực-thứ xã-hội và lẽ tôn-ti của trời đất. Muốn vậy, mọi người đều phải sửa mình trước "Từ ông vua đến kẻ thường dân, ai nấy đều phải lấy việc sửa mình làm gốc" (Tự thiên-tử di chí ư thứ dân, nhất thị giai di tu thân vi bản). Nhưng muốn sửa mình phải làm cách nào? Sách Đại học dạy rằng trước hết phải cách vật (thấu lẽ mọi vật) rồi phải trí tri (biết cho đến cùng cực) thành ý (ý phải cho thành thực) chánh tâm (lòng phải ngay thẳng). Khi con người đã hiểu được bốn điều ấy rồi thì sẽ tu được thân (tu thân) rồi mới chỉnh đốn được việc nhà (tề-gia) chỉnh đốn được việc nhà rồi mới trị được việc nước (trị quốc) trị nước rồi mới bình được thiên hạ (bình thiên hạ). Bình được thiên-hạ nghĩa là trị được nước trị được nước có nghĩa là sửa mọi người cho đúng với bậc thứ tư-cách của họ: Vua phải xử ra vua, tôi ra tôi, chồng ra chồng, cha ra cha, vợ ra vợ, con ra con. (Chính-danh). Được như vậy, thiên hạ mới mong bình-trị và muốn được như vậy, người ta phải theo cái đạo Trung-dung. Khổng-tử nói rằng: Trung-hoà là cái tính tự nhiên của trời đất mà trung-dung là cái đức hạnh của người ta. Trung là giữa, không lệch về bên nào; dung là thường nghĩa là dùng đạo trung làm đạo thường. Về cách-thức ở đời, ngài dạy lễ. Lễ phải có nhạc: có sự hoà hợp của nhạc mới có sự hoà-hợp của tính tình. Lễ nhạc sinh ra hiếu-đễ. Khổng-tử nói: người con thờ cha mẹ thì phụng dưỡng cho phải lễ; khi cha mẹ mất thì tống táng cho phải lễ; khi tế cha mẹ thì tế cho phải lễ. Sự tế tự đã ngầm giữ đạo thờ cúng tổ tiên. Nhưng việc thờ cúng tổ-tiên - theo lễ - Không có nghĩa là phải luận bàn về thần thánh "Cái ta biết, nên biết rằng ta biết. Cái ta không biết nên biết rằng ta không biết, Các người còn chưa biết cái sống, làm sao biết được cái chết?". Tuy kính nể Trời, kính-nể Thiên tử là bậc Trời đưa xuống để trị vì thiên-hạ, để làm căn-bản cho cái trật tự, cái lẽ tôn-ti trong vũ-trụ mà tất cả nền khổng-giáo đã đặt lên, Khổng-tử đã cố tránh đề-cập đến những vấn-đề siêu-hình khi các việc ở đời, các vấn đề sinh sống ở đời chưa xử xong. Khổng giảo theo đó, là cái đạo cư xử ở đời nó đặc-biệt cá-nhân, từ cái cá-nhân thiên-tử đến cá-nhân thứ dân, hoàn toàn căn-cứ trên cái tự biết, tự hiểu, tự sửa mình của mỗi người. Đối với khổng giáo, không phải xã-hội, không phải điều kiện xã-hội làm ra con người mà chính là con người, cá-nhân của con người làm ra xã-hội. Khổng-giáo là cái sản-phẩm của thời-kỳ phong kiến mà điều-kiện sinh hoạt đã kết-tạo chung quanh cái cá-nhân của bậc thiên-tử. Công lớn của Khổng-tử, khi san-định những lời lẽ của cổ-nhân, không phải đã tạo ra một lẽ sống, một lối sinh-hoạt toàn diện chi-phối được cái "tu thân" của thiên-hạ mà chỉ củng cố được cái địa-vị thiên-tử của một người, củng-cố được cái giai-cấp "sĩ-phu, thứ-dân" Chỗ yếu và chỗ mạnh, chỗ hay và dở của khổng-giáo đều ở đó và cái chỗ không làm cho chúng ta ngạc-nhiên là khổng-giáo đã ra đời cách đây trên mấy ngàn năm. |